TỔ ĐÌNH THIỆN TƯỜNG
Tưởng Niệm
Trưởng Lão Hòa Thượng Thích Trí Tịnh (1917-2014)
Tưởng Niệm Trưởng Lão Hòa Thượng Thích Trí Tịnh (1917-2014), bậc đại dịch giả kinh điển Phật giáo Việt Nam thế kỷ 20, nhân ngày huý kỵ lần thứ 12
Được biết, hôm nay ngày 15 tháng 04, 2026 là lễ húy kỵ lần thứ 12 của Trưởng lão Hòa Thượng Thích Trí Tịnh, Viện chủ Tổ Đình Vạn Đức Thủ Đức. Hòa thượng một đời chuyên tinh phiên dịch kinh điển Đại Thừa, trì trai giữ giới, khuyên người niệm Phật. Hầu hết những bộ kinh lớn của Đại Thừa đều được Hòa Thượng dịch sang Việt ngữ, như Kinh Hoa Nghiêm, Kinh Pháp Hoa, KInh Địa Tạng, Kinh Đại Bảo Tích, Kinh Đại Bát-nhã (của Cưu-ma-la-thập Hán dịch). v.v....
Kinh điển do Hòa Thượng phiên dịch dùng từ bình dị, rõ ràng, dễ hiểu, văn phong trôi chảy, âm điệu du dương, rất thích hợp cho việc thọ trì đọc tụng. Thật đáng ngưỡng mộ và ngạc nhiên, trong khoảng giữa sau của thế kỷ 20, tiếng Việt còn đang trong quá trình trong sáng hóa và hiện đại hóa, Hòa Thượng lại có thể cống hiến cho đời những dịch phẩm giá trị như vậy. Vì vậy, đến thế kỷ 21 hiện nay, kinh điển của Ngài vẫn còn được thọ trì, đọc tụng rộng rãi.
Hòa Thượng Thích Trí Tịnh còn là bậc Đại sư thông suốt giáo lý ba thừa, thấu triệt thiền lý trực chỉ. Ngài là vị Pháp sư uyên thâm, đào tạo bao lớp Tăng tài hiện tại vã đã qua của Phật giáo Việt Nam. Ngài là vị Thiền sư không lời về thiền, nhưng thể hiện thiền qua đời sống hằng ngày. Sẽ có người ngạc nhiên khi biết Hòa Thượng là dịch giả của sách thiền Đốn Ngộ Nhập Đạo Yếu Môn, của Thiền sư Trí Châu Tuệ Hải đời Đường, một trong Thiếu Thất Lục Môn. Bút giả đã được đọc dịch phẩm này hồi nhỏ. Theo nhận xét riêng, văn phong của Hòa Thượng bình dị, trực tiếp, lột tả được hết ý thiền.
Tuy nhiên, Hòa Thượng dù thông giáo hội thiền, nhưng vẫn chủ trương chân thật tu hành, ăn chay, làm lành, trì giới niệm Phật, một lòng cầu sinh Tịnh Độ. Phong phạm này giống Đại sư Liên Trì (1535-1615) cuối đời Minh và Đại sư Hoằng Tán (1611-1685) đầu đời Thanh Trung Quốc. Thiền sư Hoằng Tán tuy ngộ thiền, được thiền sư Đạo Khưu ấn khả, nhưng cả đời không nói về thiền, chỉ hoằng dương giới luật vì phong khí phù phiếm, giả trang thiền tướng của Phật giáo đương thời. Ngài Liên Trì được Đại sư Hám Sơn tán thán: "Chỗ ngộ của Sư đủ để truyền tâm", nhưng cuối cùng quy hướng pháp môn Tịnh Độ.
Bút giả nhớ lại nhân duyên tham học của mình với Hòa Thượng Thích Trí Tịnh gần bốn mươi năm trước. Thuở còn Sa-di, mỗi lần sắp Kinh Pháp Hoa trên kệ để Phật tử về chùa tụng kinh mỗi đêm, thấy trang bìa bên trong ghi: “Đời Diêu Tần Tam Tạng Pháp Sư Cưu-ma-la-thập dịch từ Phạn sang Hán. Hòa Thượng Thích Trí Tịnh dịch từ Hán sang Việt”. Đọc được dòng chữ này, bút giả vô cùng kính ngưỡng và hâm mộ Hòa Thượng. Do đó, bút giả cũng thầm phát nguyện: Chuyên tâm học Hán ngữ và tu học Phật Pháp để sau này có thể phiên dịch kinh điển như Ngài!
Khi lớn hơn, bắt đầu từ năm 1987, khi trở thành tân học tỳ-kheo và cũng là giảng sư thành phố, bút giả có dịp thân cận và tham học với Hòa Thượng nhờ sự tiến dẫn của Thầy Hoằng Chí, đệ tử lớn của Hòa Thượng và cũng là vị huynh đệ thân thiết của mình.
Một hôm, bút giả vào thất của Hòa Thượng ở sau Chùa Vạn Đức để viếng thăm, Hòa Thượng còn đang tụng kinh, nên mọi người ngồi đợi. Một lát sau, Hòa Thượng tụng kinh xong ra tiếp. Ngài bảo: "Tôi mới tụng xong ba biến Kinh Phổ Hiền Hạnh Nguyện. Mấy huynh đệ (Hòa Thượng hay dùng từ huynh đệ) có biết tụng kinh khác với đọc kinh không? Tụng kinh là thuộc kinh nằm lòng, từ trong trí nhớ của mình mà tụng ra, mà không phải nhìn vào kinh sách để đọc!”
Bản thân bút giả coi trọng việc học thuộc lòng để thọ trì kinh điển, cũng khuyên nhắc các hàng đệ tử và học trò cần phải học thuộc kinh điển để thường xuyên thọ trì, tư duy, quán chiếu, thực hành. Đây cũng là nhờ công đức khai phát ban đầu của Hòa Thượng!
Lại nữa, mỗi năm tết đến, bút giả đều dẫn Phật tử đến Vạn Đức đảnh lễ, cúng dường và khánh tuế Hòa Thượng. Lúc nào Hòa Thượng cũng dạy: "Các huynh đệ hãy ăn chay, niệm Phật, tụng kinh, giữ giới, làm lành, cố gắng tu hành, làm tròn bổn phận xuất gia...” mà không có điều gì khác hơn. Trong thâm tâm bút giả lúc đó cảm thấy không có gì kỳ đặc!
Sau này khi bút giả đọc và phiên dịch Trúc Song Tùy Bút, thấy có chuyện tham vấn Thiền sư Biện Dung của Đại Sư Liên Trì. Thiền sư Biện Dung cũng dạy Đại Sư Liên Trì và hơn nai mươi vị tăng khác tương tự như lời Hòa Thượng Trí Tịnh dặn dò bút giả. Ngài Biện Dung bảo: “Không tham lợi, không cầu danh, không phan duyên, thân cận, nhờ vả nơi cửa quyền quý hay các nhân vật trọng yếu, mà chỉ một lòng tu học, quyết thành Đạo nghiệp.”
Những thầy khác nghe lời trên của ngài Biện Dung tỏ vẻ coi thường. Tuy nhiên, Ngài Liên Trì lại có nhận xét khác. Ngài bảo: "Vị Tôn đức này đáng kính chính là ở chỗ này! Ngài cho dù không giỏi ăn nói, nhưng chẳng lẽ không thể lượm lặt vài cơ duyên vấn đáp của người xưa để che đậy môn hộ hay sao? Song Ngài không làm như vậy. Những lời Ngài dạy đều là chỗ Ngài thực hành. Đem chỗ mình thực hành ra dạy người, mới chân chính là Thiền sư! Không nên coi thường! "
Đọc đến đây, bút giả mới giật mình sám hối một thuở mê muội của mình! Nhờ trí tuệ của Đại Sư Liên Trì soi sáng, bút giả mới nhận ra chỗ vĩ đại, đáng kính của Hòa Thượng Trí Tịnh là: “Những lời Ngài dạy đều là chỗ Ngài thực hành. Đem chỗ mình thực hành ra dạy người, mới chân chính là Thiền sư!”
Bút giả một thời tuổi trẻ, đọc khắp kinh sách Thiền Đạo, tham hỏi nhiều bậc Thiền sư, nghe đọc không ít cơ phong vấn đáp, công án thiền tông, nhiều lời “tháo đinh nhổ chốt”, có chút giải ngộ. Ở lâu trong Đạo, mới biết tập khí mình sâu dày, giải ngộ không đủ chống lại sinh tử, dễ rơi vào ngã mạn, càng thấm thía hơn lời dạy chân thành khi xưa của Hòa Thượng Trí Tịnh!
Dù có duyên lâu năm với Hòa Thượng, được học hỏi, lợi ích từ những kinh điển và lời dạy của Ngài, hôm nay bút giả mới đủ duyên viết đôi điều về một vị đại dịch giả, người đã khai phát lý tưởng dịch kinh của bút giả, về một bậc đạo sư trong thời hiện đại, sống bình dị, thiểu dục tri túc, vui với kinh điển giữa bao danh lợi cuộc đời.
Xin có bài minh:
Giữa trăm hoa dạo bước
Chẳng chạm chiếc lá nào
Thân biết bao danh vị
Tâm bình đạm trước sau!
Pháp suốt thông ba tạng
Trọng chân thật tu hành
Thiền thấu triệt ý Tổ
Niệm Phật, nguyện vãng sanh.
Dạy chúng chỗ mình làm
Không trau chuốt, hư danh
Thân giáo thường lặng lẽ
Sấm động tâm chúng sanh!
Một đời dịch kinh điển
Văn tự độ hữu duyên
Đây là chân xá-lợi
Pháp thân Thầy hiện tiền!
Truy tán bậc Thượng sĩ
Hạnh giải vượt nghĩ suy
Tri ân, lưu hậu thế
Nhớ mãi dấu Thầy đi!
Sa-môn Sakya Minh-Quang kính soạn
Ngày 15 tháng 04, năm 2026 tại Luật Viện Huệ Nghiêm nhân lễ húy kỵ lần thứ 12 của Trưởng Lão Hòa Thượng Thích Trí Tịnh
